خطاب‌هاى عام قرآن گوناگون است و هر يك از طبقات مردم ، بهرهء خويش را از مفاهيم لايه لايهء كلام مىبرند . رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم از روز نخست ، پيوسته بر اين مطلب تأكيد مىكرد و به صراحت مىفرمود كه قرآن ، ظهرى دارد و بطنى ؛ يعنى دلالت‌هايى روشن بر اساس ظاهر تنزيل و دلالت‌هايى پنهان و باطنى كه پس از تدبر و ژرف نگرى ، آشكار مىگردد . از اين روست كه به تدبر و ژرف انديشى و نيز تفكر و خردورزى در محتواى آيات ، فرمان داده شده است . هر اندازه تدبر ، عميق‌تر باشد ، معناى به‌دست آمده از آن ، فخيم‌تر ، گسترده‌تر و جامع‌تر خواهد بود ؛ به گونه‌اى كه آفاق را فراگيرد . [ م / 62 ] رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرمود : « قرآن ، ظهرى دارد و بطنى . ظاهر آن ، حكم ( در بردارندهء احكام و دستورهاى شرعى ) است و باطن آن سرشار از علم ؛ ظاهرش زيباست و باطنش ژرف . . . شگفتىهايش به شمار نيايد و تازه‌هايش فرسوده نگردد . » « 1 » [ م / 63 ] نيز در حديث آمده : « قرآن بر چهار وجه است : بر عبارت و اشارت و لطايف و حقايق . [ ظاهرِ ] عبارت براى همگان ؛ يعنى عامهء مردم در سطح عمومِ جامعه است . اشارات و نكات دقيق - كه نيازمند تدبر و ژرف نگرى و انديشيدن است - از آنِ خواص مىباشد ؛ آنان كه عمق نگرند . . . » « 2 » بنابراين قرآن در بيان معانى خود ، خطاب به عموم سخن گفته و اختلاف سطوح را به صورتى بلاغى و بديع ، در نظر گرفته است . اين بحث را به طور كامل ، در مبحث شيوهء بيانى قرآن « 3 » و نيز در مبحث اعجاز بيانى و بليغ قرآن « 4 » مطرح كرده‌ايم .

--> ( 1 ) . كافى ، ج 2 ، ص 599 . ( 2 ) . جامع الاخبار ، ص 116 . ( 3 ) . بنگريد به : التمهيد فى علوم القرآن ، ج 9 ، ص 85 - 89 . ( 4 ) . بنگريد به : همان ، ج 5 ، ص 407 - 423 .